افزایش هزینههای تولید، کاهش قدرت خرید مردم و دشوارتر شدن بازگشت سرمایه، صنعت نشر را در سالهای اخیر با چالشهای جدی مواجه کرده است؛ شرایطی که هم بر قیمت کتاب و هم بر شمارگان، توان تولید ناشران و وضعیت کتابفروشیها اثر گذاشته است اما افزایش هزینههای کاغذ و چاپ تا چه اندازه قیمت کتاب را تحت تأثیر قرار داده و ناشران برای حفظ مخاطب و ادامه فعالیت خود با چه محدودیتهایی روبهرو هستند؟ برای بررسی ابعاد این وضعیت، در گفتوگو با ابراهیم کریمی، رئیس اتحادیه ناشران کشور و هومان حسنپور، نایبرئیس تعاونی ناشران و رئیس سابق اتحادیه ناشران کشور، وضعیت اقتصادی صنعت نشر، دشواریهای تأمین مواد اولیه، شیوه قیمتگذاری کتاب، کاهش شمارگان، تسهیلات حمایتی دولت و چشمانداز فعالیت ناشران و کتابفروشان را به مناسبت روز ملی صنعت چاپ بررسی کردهایم.
ناشر حرفهای در هر صورت ادامه میدهد!
رئیس اتحادیه ناشران با اشاره به عوامل مؤثر بر افزایش قیمت کتاب، کاغذ را مهمترین بخش هزینه تولید دانسته و میگوید: مهمترین و بیشترین هزینه تولید کتاب، ابتدا مربوط به کاغذ و پس از آن مربوط به چاپ و صحافی است. قیمت کاغذ در این مدت بیش از سه برابر شده و هزینه چاپ افزایش پیدا کرده، اما قیمت کتاب سه برابر نشده است. ناشران نهایت تلاش خود را میکنند تا قیمتگذاری به شکلی انجام شود که خریدار همچنان بتواند کتاب را تهیه کند. به همین دلیل، بخشی از درآمد و سود خود را کاهش دادهاند تا بتوانند به فعالیت خود ادامه دهند و این کار متوقف نشود.
به گفته کریمی، بحران کاهش شمارگان به جایی رسیده که کتابهایی با شمارگان ۱۰۰نسخه منتشر میشوند. در چنین شرایطی، تسهیلات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای ناشران و کتابفروشان میتواند بخشی از فشار مالی را کاهش دهد.
او این حمایت را اقدامی واقعی و عملی دانسته و میگوید: نامنویسی برای دریافت وام آغاز شده و ناشران در این طرح نامنویسی کردهاند.
رئیس اتحادیه ناشران کشور با اشاره به تسهیلات یک همتی دولت به ناشران و کتابفروشان، تعامل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با اتحادیه ناشران را مثبت ارزیابی کرده و توضیح میدهد: ضوابط مشخصی برای نامنویسی در این تسهیلات تعیین شده است و پس از مشخص شدن میزان تقاضا و بررسی درخواستها، بودجه اختصاصیافته متناسب با تعداد متقاضیان تقسیم و پرداخت خواهد شد.
با وجود فشارهای مالی وارده به ناشران به دلیل گرانی کاغذ و مواد اولیه، کریمی معتقد است ناشران حرفهای همچنان تلاش میکنند فعالیت خود را حفظ کنند. به باور او، ناشری که بهصورت حرفهای وارد این حوزه شده، به این کار علاقهمند است و در شرایط دشوار اقتصادی هم تا حد امکان راهی برای ادامه فعالیت پیدا میکند.
کتابهای قدیمی، ناجی ناشران
رئیس اتحادیه ناشران درباره اینکه ناشران حرفهای در چنین شرایطی چگونه میتوانند به فعالیت خود ادامه دهند، میگوید: آنها به برکت کتابهایی که از قبل داشتهاند و همچنان تقاضا برای آنها وجود دارد، کارشان را پیش میبرند. ناشرانی که کتابهای پرمخاطب دارند، این آثار را تجدید چاپ میکنند و از این طریق ادامه حیات میدهند؛ چراکه هزینه تجدید چاپ کتاب نسبت به چاپ اول کمتر است. با وجود مشکلات اقتصادی، مردم هنوز کتاب میخرند. امیدوارم این روند کند نشود و همچنان ادامه داشته باشد و با مهار تورم، ناشران بتوانند با شرایط راحتتری کار کنند.
کریمی با اشاره به اهمیت کنترل هزینه تولید برای حفظ توان خرید کتاب، میگوید: تا میتوانیم باید قیمت تمامشده کتاب را کمتر کنیم. برای مثال، اگر امکان انتشار کتابی با جلد نرم یا شومیز وجود داشته باشد، بهتر است آن را با جلد سخت منتشر نکنیم تا قیمت تمامشده افزایش پیدا نکند. به اعتقاد او، کنترل هزینه باید در تمام مراحل تولید مورد توجه قرار گیرد تا کتاب با قیمت مناسبتری به دست مخاطب برسد بنابراین استفاده از کاغذهای سبکتر لزوماً به معنای کاهش کیفیت کتاب نیست.
چرا کتابها قیمت ندارند؟
مسئله کنترل هزینهها به شیوه قیمتگذاری کتاب هم ارتباط پیدا میکند؛ موضوعی که کریمی درباره آن توضیح میدهد: بسیاری از ناشران قیمت را روی کتاب درج نمیکنند و تعیین قیمت را به کتابفروشیها واگذار میکنند. او تغییر مداوم قیمتها را در شرایط تورمی قابل بررسی میداند و معتقد است برای قضاوت درباره افزایش قیمت کتاب باید آن را با رشد هزینه مواد اولیه بهویژه کاغذ مقایسه کرد. او میگوید: قیمت کتاب هنوز به اندازه افزایش قیمت کاغذ بالا نرفته است. تغییر مداوم قیمت مواد اولیه ناگزیر بر قیمت تمامشده کتاب اثر میگذارد، هرچند افزایش قیمت کتاب در فاصلههای کوتاه، از جمله چند بار در ماه، مسئلهای است که باید در بستر شرایط اقتصادی موجود بررسی شود. بیشتر کاغذ مورد استفاده در صنعت نشر وارداتی است و در ماههای اخیر واردات آن بهاندازه کافی انجام نشده است.
در حال حاضر آنچه در انبارها وجود داشته، در حال فروش است و همین موضوع میتواند بر وضعیت بازار کاغذ و هزینه تولید کتاب تأثیر بگذارد. همه چیز به وضعیت اقتصادی و واردات کالاها از جمله کاغذ بستگی دارد. اگر کاغذ به مقدار کافی وارد شود، روند فعلی تولید کتاب ادامه خواهد داشت.رئیس اتحادیه ناشران درباره برگزاری نمایشگاه کتاب بهصورت مجازی و تأثیر این شیوه بر وضعیت ناشران و کتابفروشان اظهار میکند: امیدوارم در آبانماه که هفته کتاب هم هست، یک عرضه گسترده کتاب داشته باشیم و مردم همچون گذشته استقبال خوبی از آن کنند. وی با اشاره به ادامه مباحث درباره برگزاری برنامههای مرتبط با کتاب بهصورت حضوری، بر اهمیت رونق عرضه کتاب و حضور دوباره مخاطبان در این رویدادها تأکید میکند و میافزاید: من از جامعه کتابخوان که با وجود همه این سختیها و مرارتها همچنان کتاب میخواند، سپاسگزارم و امیدوارم این استقبال همچنان ادامه داشته باشد.
وام را کی داده و کی گرفته؟
هومان حسنپور با اشاره به تأثیر افزایش قیمت کاغذ بر هزینه نهایی تولید کتاب معتقد است: افزایش قیمت کاغذ میتواند تا ۵۰ درصد بر قیمت تمامشده کتاب تأثیر بگذارد و این تأثیر بهصورت مستقیم در هزینههای تولید، خودش را نشان میدهد. در حال حاضر به دلیل کاهش شمارگان، افزایش قیمتها تأثیر بیشتری بر هزینه نهایی کتاب گذاشته است.
او درباره تسهیلاتی که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای حمایت از ناشران در نظر گرفته است، می گوید: برای ارزیابی اثربخشی این حمایتها ابتدا باید امکان پرداخت آن فراهم شود. اگر قرار است این تسهیلات ارائه شود، پس از ارائه باید درباره نتیجه آن صحبت کرد. اینکه این وام چه زمانی، با چه شرایطی و به چه شکلی پرداخت خواهد شد، هنوز مشخص نیست.
به گفته او ، صنعت نشر در حوزه دیجیتال نیز با ابهامها و چالشهای جدی مواجه است و هنوز چارچوب مشخص و سامانیافتهای برای آن شکل نگرفته است. در بخش چاپی هم افزایش شدید قیمت مواد اولیه، فشار سنگینی بر ناشران وارد کرده است.
پس از تولید کتاب، ناشر باید منتظر بماند تا اثر از طریق کتابفروشیها به فروش برسد و درآمد حاصل از آن دوباره به چرخه نشر بازگردد. همزمان با افزایش قیمت کتاب و کاهش قدرت خرید مردم، سرعت فروش کاهش پیدا کرده و همین مسئله، چرخه بازگشت سرمایه در صنعت نشر را بیش از گذشته تحت فشار قرار داده است. حسنپور ادامه میدهد: فشار اقتصادی وارد شده بر صنعت نشر تنها به افزایش هزینههای تولید محدود نمیشود، بلکه کاهش قدرت خرید مردم، بازگشت سرمایه ناشران را با مشکل مواجه کرده است و اگر به وضعیت صنعت نشر رسیدگی نشود، ممکن است سه سال دیگر در کشور فقط چند ناشر باقی بمانند.
خرید قسطی کتاب، راه حل نیست
حسنپور با اشاره به گسترش خریدهای قسطی در زندگی روزمره عنوان میکند: امروز شرایط بهگونهای شده که بخش زیادی از خریدهای زندگی، از گوشت و مرغ گرفته تا سایر کالاها، به سمت خرید قسطی رفته است. اگر کتاب هم قسطی شود، در نهایت فرد باید در پایان هر ماه مبلغ قابل توجهی را بابت اقساط مختلف پرداخت کند و برای این پرداختها باید درآمد کافی داشته باشد. بنابراین، صرف اینکه بگوییم کتاب را قسطی میکنیم، بهتنهایی مشکل را حل نمیکند و در واقع نوعی گول زدن خودمان است.
او با اشاره به سابقه قیمتگذاری کتاب در کشور اظهار میکند: سالها روال به این شکل بود که قیمت کتاب، پشت جلد درج میشد و یکی از نخستین کالاهایی بود که قیمت آن توسط تولیدکننده، یعنی ناشر، تعیین میشد. تا همین چند سال پیش این رویه وجود داشت اما شرایط امروز کاملاً متفاوت شده است. وقتی قیمت مواد اولیه و هزینههای تولید بهصورت روزانه تغییر میکند، ناشر دیگر نمیتواند قیمت کتاب را برای طولانی مدت ثابت نگه دارد.
نایبرئیس تعاونی ناشران با اشاره به تجربه برخی کشورها در حمایت از صنعت کتاب میگوید: در برخی کشورها به کتابفروشیها و مؤلفانی که کتاب منتشر میکنند، بودجه فرهنگی اختصاص میدهند تا این چرخه بتواند ادامه پیدا کند. به اعتقاد او، چنین حمایتی در ایران اهمیت زیادی دارد؛ چراکه تعطیلی یک کتابفروشی، بهویژه اگر یک شغل خانوادگی و وراثتی باشد، تنها به معنای از بین رفتن یک واحد صنفی نیست و ممکن است یک سابقه و سنت خانوادگی و بخشی از شبکه عرضه کتاب برای همیشه از چرخه خارج شود.
دشمن، فرهنگ و تمدن را هدف میگیرد
حسنپور با تأکید بر ضرورت تسریع در حمایتهای دولتی از صنعت نشر میافزاید: هر کاری که مسئولان قرار است انجام دهند و برای آن اصرار و تلاش دارند، باید سریع انجام شود.
وی با بیان اینکه صنف ناشران بدون حمایت دولتی ممکن است مانند بسیاری از اصناف دیگر از بین برود، اهمیت این موضوع را فراتر از حفظ یک فعالیت اقتصادی دانسته و با اشاره به نقش فرهنگ مکتوب در حفظ هویت و تمدن خاطرنشان میکند: تاریخ نشان داده است هر گاه کشوری به کشور دیگری حمله کرده، یکی از نخستین کارهایی که برای از بین بردن هویت آن انجام داده، نابودی کتابخانهها و فرهنگ مکتوب آن کشور بوده است. هزینهای که دولت میتواند برای حفظ فرهنگ و تمدن کشور اختصاص دهد، در مقایسه با اهمیت آن بسیار ناچیز است و بیتوجهی به این موضوع میتواند در آینده موجب افسوس شود.او اهمیت حمایت از کتاب و نشر را تنها در حفظ یک صنعت خلاصه نمیکند و با اشاره به تأثیر کتابخوانی بر جامعه میافزاید: آدمهایی که کتاب میخوانند، ضریب تابآوری بالاتری دارند؛ چون با مسائل، تجربیات و دیدگاههای مختلف آشنا هستند و میتوانند مسائل را بهتر تحلیل کنند. به باور حسنپور، هر چه شمار کتابخوانها بیشتر باشد، همراهی اجتماعی افزایش پیدا میکند و مردم توان بیشتری برای تابآوری، جمعبندی مسائل و کمک به یکدیگر برای حل مشکلات خواهند داشت. او در همین چارچوب میگوید دولتها به دلیل همین نقش، در فرهنگ سرمایهگذاری میکنند و تأکید میکند: تلاشهای انجامشده برای حمایت از نشر باید متناسب با شرایط فعلی و با سرعت بیشتری دنبال شود؛ چراکه به گفته او، امروز مسائل و مشکلات این حوزه بسیار زیاد است و فرصت چندانی برای تأخیر در تصمیمگیری و اقدام وجود ندارد.
نظر شما